„Plač Serbiji“ je jedna od najznačajnijih pesama Zaharijа Orfelinа i jedno od ključnih dela srpske književnosti 18. veka, u kojem se kroz snažan barokni izraz i lirsko-istorijsku viziju prikazuje sudbina naroda lišenog državnosti, slobode i dostojanstva. Pesma pripada žanru kolektivnih plačeva, odnosno lamentacija, čiji uzor nalazimo u biblijskim tužbalicama proroka Jeremije.

U središtu pesme nalazi se personifikovana Srbija, prikazana kao majka ili stradalnica koja oplakuje svoju prošlost i sadašnje stanje. Ona je lišena svojih careva, kneževa, vođa, gradova i zemlje, te živi u tuđini, u poniženju i potčinjenosti. Kroz njen glas ne govori pojedinac, već čitav narod, što pesmi daje snažan kolektivni karakter.

Pesma je izgrađena na principu kontrasta između nekadašnje slave i sadašnje propasti. Orfelin postupno razvija sliku stradanja koristeći gradaciju, čime se pojačava osećaj beznađa i gubitka. Učestalo ponavljanje određenih reči, poput „srce“, „oči“, „utroba“, „snaga“ i „oružje“, doprinosi emocionalnoj zasićenosti i stvara snažan ritmički efekat.

Kompoziciono, pesma je organizovana u katrene, dok je stih trinaesterac sa cezurom posle sedmog sloga, što je karakteristično za baroknu poeziju. Posebno je zanimljivo da pesma postoji u dve jezičke verzije, crkvenoslovenskoj i narodnoj, što ukazuje na prelazni trenutak u razvoju književnog jezika i Orfelinovu svest o značaju obraćanja širem sloju čitalaca.

Stilski, „Plač Serbiji“ objedinjuje baroknu retoriku, patos i simboliku, ali istovremeno uvodi i elemente konkretnog, istorijskog i nacionalnog iskustva. Srbija nije apstraktni pojam – ona je telo koje pati, čije se „utrobe trzaju“, čime se bol prikazuje kao fizički i neposredan.

Pesma ima i jasnu društveno-političku dimenziju. Iako nosi obeležja anti-austrijskog stava, njena vrednost prevazilazi trenutni istorijski kontekst ona postaje opšta slika narodne tragedije i kolektivne svesti o gubitku i identitetu.

„Plač Serbiji“ je istovremeno i elegija i opomena, delo koje kroz snažan emotivni naboj i bogatu stilizaciju ostaje jedno od najvažnijih svedočanstava o položaju srpskog naroda u 18. veku.

Zaharije Orfelin (1726–1785) bio je, uz Jovana Rajića, najvažniji pisac rusko-slovenske epohe. Za razliku od crkveno orijentisanih savremenika, bio je svetovni intelektualac i predstavnik prosvetiteljskih ideja.

Pisao je poeziju, istorijska dela i radio na obrazovanju. Autor je jedne od prvih modernih monografija o Petru Velikom, kao i prvog slovenskog bukvara štampanog građanskom ćirilicom. Pokrenuo je i „Slavenoserbski magazin“, prvi časopis na slavenosrpskom jeziku, čime je značajno uticao na razvoj srpske kulture i književnosti.