„Roman bez romana” Jovana Sterije Popovića jedno je od najduhovitijih i najoriginalnijih dela srpske književnosti XIX veka, nastalo 1832. godine. Ovaj tekst predstavlja jedinstvenu parodiju na tada popularne pustolovno-sentimentalne romane, koji su bili puni prenaglašenih emocija, melodramatičnih zapleta i nerealnih junaka. Sterija, poznat po svom britkom umu i smislu za ironiju, odlučuje da se poigra samom književnom formom i stvara delo koje prkosi svim pravilima žanra. „Roman bez romana” tako postaje prvi srpski antiro­man, delo koje se istovremeno ruga i divi književnosti, razbijajući njene konvencije i otvarajući put modernom pripovedanju.

U središtu teksta nalazi se lik po imenu Roman, junak koji sam po sebi deluje kao ironijska karikatura tadašnjih literarnih heroja. On sanja o viteškim podvizima, velikim ljubavima i romantičnim pustolovinama, ali u stvarnosti ostaje smešan, nespretan i suštinski bez značenja. Sterija koristi taj kontrast da bi pokazao koliko su književni klišei udaljeni od stvarnog života i koliko je čovekova težnja za slavom i idealom često vođena taštinom, a ne stvarnim vrlinama.

Jedan od najoriginalnijih aspekata dela jeste Sterijino direktno obraćanje čitaocu. On ne skriva da je sve što piše izmišljeno; naprotiv, stalno prekida pripovedanje, komentariše sopstveni tekst i ismeva očekivanja publike. Na taj način razbija iluziju fikcije i poziva čitaoca da razmisli o samom činu čitanja. Sterija time anticipira tehnike koje će tek mnogo kasnije u evropskoj književnosti postati poznate kroz autore poput Servantesa, Denisa Dideroa ili čak postmodernista XX veka.

„Roman bez romana” nije samo satira o književnosti, to je i oštra, ali duhovita kritika društva i ljudske taštine. Sterija se podsmeva tadašnjoj „učenoј” publici koja, fascinirana zapadnim uzorima, bez razumevanja oponaša strane stilove i teme. On poručuje da istinska umetnost ne nastaje iz pretvaranja i imitacije, već iz autentičnog promišljanja života i jezika sopstvenog naroda.

Svojom slobodnom formom, humorom i intelektualnom igrom, „Roman bez romana” se izdvaja kao delo daleko ispred svog vremena. Sterija Popović u njemu ne samo da parodira roman, već i postavlja temelje modernog, samosvesnog pripovedanja u srpskoj književnosti. Njegova ironija i meta-pristup i danas deluju sveže, kao dokaz da književnost može biti istovremeno i zabavna i duboko misaona.